در مقام بیان و شرح عبارات حضرت فاطمه سلام الله علیها در خطبه فدکیه به موضوع «امر به معروف و نهی از منکر» رسیدیم. این واجب دارای شرایط و ضوابطی است که در فقه مفصل به آن پرداخته شده است. بنا بر فرمایش حضرت زهرا سلام الله علیها فائده این رفتار اجتماعی در حق عموم مردم جریان دارد و در صورت ترک آن ضررهایی جدی متوجه جامعه خواهد شد.
اقتباسی از جلسه سی و پنجم سلسله جلسات شرح خطبه فدکیه…
آنچه در این مقاله خواهید خواند:
- جایگاه امر به معروف و نهی از منکر در خطبه فدکیه
- اهمیت و جایگاه بیبدیل امر به معروف در اسلام
- پیامدهای خطرناک ترک امر به معروف در جامعه
- فواید عمومی و اجتماعی نهی از منکر
- ملاکها و شرایط اجرای امر به معروف و نهی از منکر
- ثمره حتی در صورت عدم پذیرش خاطی
- حقیقت «تقیه» در دین و سیره معصومین
- سیره اهل بیت در استفاده از تقیه پس از عاشورا
- بررسی و پاسخ به شبهه سکوت امیرالمومنین
- نقش امامت در وحدت واقعی اسلامی
- ولایت؛ روح و حقیقت امر به معروف
- پاسخ به شبهه جانفشانی امام حسین برای نماز
- مصداق بارز امر به معروف در عصر حاضر
جایگاه امر به معروف و نهی از منکر در خطبه فدکیه
در مقام بیان و شرح عبارات حضرت فاطمه سلام الله علیها در خطبه فدکیه به موضوع «امر به معروف و نهی از منکر» رسیدیم. این واجب دارای شرایط و ضوابطی است که در فقه مفصل به آن پرداخته شده است. بنا بر فرمایش حضرت زهرا سلام الله علیها فائده این رفتار اجتماعی در حق عموم مردم جریان دارد و در صورت ترک آن ضررهایی جدی متوجه جامعه خواهد شد. تقیه به معنای ترس از مخلوق نیز نادرست بوده و حقیقت آن حفاظت از مسأله مهم در مقابل آسیب میباشد و در محدوده انجام امر به معروف و نهی از منکر دخالت میکند. امروزه نیز مصداق این عمل مهم، همین مجالس ذکر اهل بیت علیهم السلام است که باید قدردان آن باشیم.
اهمیت و جایگاه بیبدیل امر به معروف در اسلام
حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها در بخش دیگری از خطبه فدکیه میفرمایند: «وَ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ مَصْلَحَةً لِلْعَامَّةِ وَ بِرَّ الْوَالِدَيْنِ وِقَايَةً مِنَ السَّخَط»
یکی از مسائل مهم اسلامی، امر به معروف و نهی از منکر است که در مقام بیان اهمیت آن همین بس که امیرالمومنین علیه السلام فرمودند: مجموعه اعمال دینی حتی جهاد فی سبیل الله در مقایسه با امر به معروف و نهی از منکر همچون نسبت رطوبت دهان انسان با آب دریا است.
در درجهبندی مسائل دینی در روایات ابتدا به ولایت و پس از آن به نماز و حج و… بیان شده است. اما در این روایت حضرت مساله «امر به معروف و نهی از منکر» را پررنگتر از دیگر مسائل معرفی نموده و سبب آن را نیز این گونه بیان نمودهاند که اگر این مهم ترک شود، مسائل دیگر نیز تعطیل خواهند شد.
پیامدهای خطرناک ترک امر به معروف در جامعه
به عنوان مثال جامعهای که امر به معروف و نهی ار منکر در آن رعایت نشود در گذر زمان نه تنها مسائل دینی دیگر را از دست خواهد داد بلکه زمینه امر به معروف و نهی از منکر نیز در آن جامعه از بین رفته و فرد یا افرادی که اقدام به این واجب نمایند را ترد نموده و تلاش آنان نادیده و بدون نتیجه خواهد ماند.
علاوه بر این در برخی روایات که از نصرت و حفاظت خداوند نسبت به مؤمنین سخن به میان آمده نیز، خداوند حفاظت و نصرت خود را به انجام امر به معروف و نهی از منکر توسط این مؤمنین مشروط نموده است. [البته امر به معروف و نهی از منکر دارای شرایط خاصی است که در فقه به تفصیل بیان شده و نیازمند توجه و بررسی فراوان است.]
فواید عمومی و اجتماعی نهی از منکر
فرمودهی حضرت زهرا سلام الله علیها نیز گویای همین مطلب است که فایده و نتیجه امر به معروف و نهی از منکر عمومی بوده و برای تمام افراد جامعه مفید میباشد؛ به عنوان مثال اگر با حضور بیحجابی در جامعه همه به او تذکر داده و او را نهی از منکر نمایند دیگر بیحجابی در جامعه نخواهد بود اما اگر نهی از منکر نشد، به مرور زمان تعداد افراد بیحجاب جامعه آنقدر افزایش خواهد یافت که دیگر هیچ کاری از دست مردم حتی مؤمنین جامعه ساخته نخواهد بود و بر اساس برخی روایات حالتی از ناراحتی و نارضایتی در روحیه مؤمنین شکل خواهد گرفت.
ملاکها و شرایط اجرای امر به معروف و نهی از منکر
نسبت به شرایط اقدام به امر به معروف و نهی از منکر مطلب بسیار است، اما ملاک و معیار آن است که اصل را در این مسأله باید بر وجوب آن نهاد. البته گاهی در شرایط خاص عمل به این واجب شرعی موجب ترد شدن، آزار دیدن و یا کشته شدن فرد میشود. به عبارت دیگر، گاهی یک منکر آنقدر در جامعه رشد میکند که برای نسلهای آینده به منزله معروف شناخته میشود.
همچون موسیقی که متأسفانه آنقدر در جامعه ما به عنوان معروف رنگ گرفته که برخی افراد حتی برای اهل بیت علیهم السلام نیز موسیقی نواخته و به این کار خود افتخار نیز مینمایند و باید گفت که این گونه انحرافات ظرفیت آن را دارند که دیگر مسائل دینی را دستخوش تغییر نمایند.
ثمره حتی در صورت عدم پذیرش خاطی
اگر چه در تذکر و امر به معروف و نهی از منکر اصلاح نمودن عمل فرد خطاکار مهم است اما در صورت عمل نکردن او نیز فایدهای مهم در این واجب نهفته و آن مشخص شدن تفاوت میان معروف و منکر است. برخی معتقدند که در جامعه ما با وجود تذکرات فراوان بر فراز منابر و متون مختلف ثمرهای برای امر به معروف و نهی از منکر وجود ندارد؛ که باید پاسخ داد فائده آن هرچند اندک است اما وجود دارد و کمترین نتیجه آن مشخص شدن حدود معروف و منکر است که از اختلاط و آمیختگی آن دو جلوگیری مینماید. به عنوان مثال اولین فردی که شطرنج را حلال نمود شافعی از رهبران جامعه اهل تسنن بود که بر خلاف دیدگاه شیعه و سنی نظر داد و این منکر را به ناحق جامهی معروف پوشاند.
حقیقت «تقیه» در دین و سیره معصومین
اما تشخیص محل مناسب امر به معروف و نهی از منکر کاری بس دشوار است که تنها از عهده فرد آگاه به دین و زمانه که سکوت و اقدام او بر اساس هوای نفس و ترس نباشد، برمیآید. تقیه نیز گاهی بهاشتباه به معنای ترس از مخلوق معنا شده و حال آن که معنای صحیح آن «وقایه»، نگهداری و حفاظت در برابر آسیب و ضرر شدیدتر میباشد.
زیرا ترس از مخلوق شرک است اما تقیه امر نیکویی است که معصومین در وصف آن فرمودهاند: «التَّقِيَّةُ دِينِي وَ دِينُ آبَائِي». علاوه بر این اهل بیت علیهم السلام از احدی ترس نداشتند و ایشان تنها در صورت وجود آسیب برای خود که حقیقت دین هستند، اسلام و یا شیعیانشان از روش تقیه استفاده مینمودند.
سیره اهل بیت در استفاده از تقیه پس از عاشورا
علاوه بر این باید یادآور شد که اهل بیت علیهم السلام پس از جریان کربلا تا امام رضا علیه السلام تقیه داشتند و حضرت رضا علیه السلام در بسیاری از مسائل تقیه را کنار گذاشتند و این سیره، از بیانات ایشان همچون بیان حدیث سلسلة الذهب در نیشابور و مشروط نمودن توحید به امامت ائمه علیهم السلام و دیگر احتجاجات ایشان به دست آمده و قابل مشاهده است.
البته امام رضا علیه السلام حرکتی که به ضرر خود، اسلام و یا شیعه تمام شود و موجب آسیب به یکی از ایشان شود نداشتند، اما تقیه نیز ننمودند و در مورد حقانیت و امامت خود و غصب خلافت توسط غاصبین، کاملا واضح و رسا لب به سخن گشودهاند.
بنابراین «تقیه» مفهومی دینی است که معنای آن غیر از ترس است و آنچه برخی به سبب ترس به آن اقدام میکنند، تقیه نیست و تقیه تنها با ترک عمل بر اساس فقاهت معنا مییابد و ملاک آن سنجش فایده و نتیجه امر به معروف و نهی از منکر با آن چه از دست خواهد رفت است که در صورت اولویت فایده امر به معروف و نهی از منکر، امر و نهی واجب و در غیر این صورت تقیه واجب خواهد بود. به عنوان مثال رفتن به جهاد ممکن است به قیمت جراحت یا از دست دادن جان باشد ولی در صورتی که جهاد موجب بقای دین باشد، واجب خواهد بود.
بررسی و پاسخ به شبهه سکوت امیرالمومنین
برخی نیز بهاشتباه بر این باورند که امیرالمومنین علیه السلام در جریان غصب خلافت سکوت نمودند و تقیه داشتند. اما در حقیقت باید گفت که حضرت سکوت و تقیه نداشتند و با وضوح هر چه تمامتر تا آخرین لحظات عمر شریفشان از دشمنان خود برائت جسته و آنها را با اوصافی همچون خائن و غاصب معرفی مینمودند.
البته ایشان به منظور جلوگیری از آسیب به خاندان وحی که حقیقت دیناند، در مقابل دشمنان دست به شمشیر نیز نبردند تا دین در سایه ایشان باقی بماند. اینجاست که امیرالمومنین علیه السلام فرمودند: اگر شمشیر در میان بود اهل بیت را میکشتند و هیچ از دین و اعمال دینی باقی نمیماند؛ اگر چه ظاهری با عنوان نماز و روزه و… در جامعه قابل مشاهده بود اما حقیقتی از دین نمیماند، بنابراین حضرت به ناچار صبر نمودند. حضرت زهرا سلام الله علیها نیز سخنی در این راستا دارند و فرمودهاند: «وَ الصَّبْرَ مَعُونَةً عَلَى الِاسْتِيجَاب» که در جلسه قبل به توضیح آن پرداختیم.
به این نکته که امیرالمومنین علیه السلام نه سکوت کردند و نه حمله مسلحانه، اشاره نمودیم و ضروری است بدانیم که اگر سکوت میکردند این توهم که ایشان از حق خود گذشتهاند یا از ابتدا برای خود حقی قائل نبودند و یا شبهاتی از این دست پیش میآمد. مانند حضور امیرالمومنین علیه السلام در شورای شش نفره که در بسیاری از منابع نقل شده که حضرت نه تنها سکوت نکردند بلکه در عین حالی که همه نسبت به حقانیت ایشان آگاه بودند به مطالب بسیاری در اثبات امامت خود اشاره نمودند، ولی دست به شمشیر نشدند.
نقش امامت در وحدت واقعی اسلامی
البته در این جریان سوء استفاده بسیار شده و «وحدت» یکی از آن مسائلی است که بی دلیل و بهاشتباه با جعل عنوان «سکوت حضرت در مقابل مخالفین» به آن دامن زدهاند؛ اما در حقیقت، هم نسبت سکوت به حضرت غلط است و هم وحدت گرد باطل به هیچ وجه وحدت محسوب نمیشود و حضرت در مقام دفع این افترا میفرمایند: جایگاه من همانند قطب در آسیاب است و وحدت تنها گرد من معنا و اعتبار مییابد.
بنابراین همه موظفاند به حبل الله المتین که امیرالمومنین علیه السلام هستند تمسک نموده و وحدت داشته باشند و وحدت با محوریت هر چه غیر ایشان، از قبیل اسلام، قرآن، نماز و روزه، در حقیقت تفرقه و جدایی است و معتقد آن دیدگاه، آگاهانه یا جاهلانه این مطلب باطل را میرساند که میتوان اسلام و قرآن بدون امام را حجت و ملاک حق دانست و حقیقت اسلام غیر از امیرالمومنین علیه السلام است.
از جمله رفتارهای امیرالمومنین علیه السلام که ایشان را از اتهام به سکوت مبرا مینماید این است که ایشان مکرر درب خانه مهاجرین و انصار رفتند ولی آنها حضرت را همراهی نکردند و بهانه آوردند که شما دیر آمدید و ما با دیگری بیعت نمودهایم و بیعت شکنی برای عرب ننگ است! و این در حالی است که آنان بیعت خود با امیرالمومنین علیه السلام در غدیرخم را زیر پا گذاشته و با آن گرفتار ننگ شده بودند. همه اینها از ترس و حسادت و حقد و کینه بود که حضرت در این باره فرمودند که همه مردم غیر از قریش مرا رها نمودند.
بنابراین ما در اسلام وحدت داریم ولی تنها وحدت با ولایت امیرالمومنین علیه السلام و وحدت بر مبنایی غیر ایشان عین تفرقه و مسیری در جهت نابودی دین است. حضرت زهرا سلام الله علیها نیز در مقابل سخن جاهلانی که ایشان را متهم به ایجاد تفرقه نموده بودند فرمودند که خود شما وحدت را بر هم زده و ما را که حقیقت وحدت هستیم را رها نمودهاید و شما خود، اصل تفرقهاید.
ولایت؛ روح و حقیقت امر به معروف
با توجه به عبارت حضرت زهرا سلام الله علیها که فرمودند: «الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ مَصْلَحَةً لِلْعَامَّة» و این مطلب که بزرگترین معروف، خود ولایت است و دیگر مسائل در شعاع این امر مهم قرار دارند. همانا معروف امیرالمومنیین علیه السلام است و امر به معروف، امر به ولایت ایشان میباشد. بنابراین نماز و روزه منهای ولایت اهل بیت علیهم السلام معروف نیست و تنها در شعاع ولایت ایشان است که معروف معنا مییابد و ما وظیفه داریم مردم را به نماز و روزه همراه با ولایت و آنچنانی که معصومین علیهم السلام دستور دادهاند دعوت نماییم نه نماز و روزه بدون ولایت که معروف نبوده و تنها حرکاتی فیزیکی و نمایشی محسوی میشود و مصداقی از نماز نیست؛ همانند حرکاتی که عمرسعد به عنوان نماز انجام میداد.
در توضیح اهمیت ولایت سودمند است که به جریان حاجیان بیولایتی که امام صادق علیه السلام پرده از حقیقت آنها برداشتند و شمائل واقعی آنها که به صورت حیوان بودند هویدا شد، اشاره نموده و تذکر دهیم که حج برای حیوانات امری بی معنا است و بسیار زیبا در زیارت آل یاسین آمده و میخوانیم که «المَعْرُوفُ مَا أَمَرْتُمْ بِهِ وَ الْمُنْكَرُ مَا نَهَيْتُمْ عَنْهُ».
پاسخ به شبهه جانفشانی امام حسین برای نماز
در حقیقت باید گفت فهم این مطلب، فهم حقیقت دین است که اگر صحیح درک نشود موجب سردگمی در دیگر مسائل دینی خواهد شد. همچون این باور اشتباه که برخی معتقدند امام حسین علیه السلام جان خویش را فدای نماز نمودند؛ و این اشکال مطرح میشود که این سخن چگونه ممکن است، در حالی که دشمنان ایشان نیز به ظاهر اهل نماز بودند؟!
در پاسخ به این اشکال باید گفت که امام حسین علیه السلام جان را برای خود که حقیقت دین هستند فدا نمودند. با روشن شدن این حقیقت درک این مطلب که هر چه ایشان دستور دهند، دین است و اگر زمانی ما را از عملی همچون نماز و حج نهی نمایند نیز اطاعت خواهیم نمود، آسان میگردد.
بنابراین معنای امر به معروف در سخن حضرت زهرا سلام الله علیها، امر نمودن جامعه به ولایت امیرالمومنین علیه السلام است؛ واجبی که بدون آن دیگر مسائل دینی همچون نماز و حج بیمعنا شده و جز فعالیتی فیزیکی ماهیتی نخواهند داشت و قدم نهادن در مسیر عبادات ظاهری بدون ولایت اهل بیت علیهم السلام روز به روز فرد را بیش از پیش در باتلاق انحراف گرفتار کرده و همچون مسافری که از مسیر صحیح زاویه گرفته، لحظه به لحظه از مقصد صحیح دور خواهد نمود.
هنگامی که مردم به دنبال غیر اهل بیت علیهم السلام حرکت نمایند نه تنها معارف اسلامی از قبیل تقوا، نماز، روزه و حج و… از جانب آنان صحیح و قابل قبول نخواهد بود بلکه روز به روز به انحراف آنان افزوده شده و این گونه است که در عصر ظهور، هدایت مردم به دین راستین توسط امام عصر علیه السلام مسالهای بس دشوار به شمار میآید. بنابراین آن دسته افرادی که به خانه وحی هجوم برده و سبب انحراف در دین شدند را لایق لعن دانسته و آنها را نفرین میکنیم.
وظیفه مردم نیز در مواجه با آن اتفاقات امر به معروف و نهی از منکر بود، اما متأسفانه تنها افراد اندکی به این واجب عمل نمودند و مردمانی که در مقابل تهدید شدن اندکی از ثروتشان هیاهو مینمودند در مساله غضب خلافت و حمله به خانه وحی و هتک حرمت نسبت به دین، زبان به کام گرفته و سکوت نمودند.
مصداق بارز امر به معروف در عصر حاضر
در عصر حاضر نیز یادآوری و توجه به ولایت اهل بیت علیهم السلام و ابراز دشمنی نسبت به غاصبان خلافت و اعلام برائت از آنان، امر به معروف و نهی از منکر است؛ که معصومین در این باره فرمودهاند اگر با دست توان یاری ما را ندارید، با زبان خود ما را همراهی نمایید و اگر توان آن هم در شما نیست، در قلب خود همراه ما باشید و از آنان که قلب فاطمه زهرا سلام الله علیها را شکسته و درب خانه وحی را به آتش کشیدند، بیزاری بجویید.
بنابراین با اطمینان میتوان مجالس ذکر اهلبیت علیهم السلام و قدمهایی که در مسیر برگزاری آنها برداشته شده را مصداق امر به معروف و نهی از منکر دانست. البته باید قدردان این نعمت باشیم، اگر چه گرفته شدن این نعمت به سادگی و با ازدواج با فردی بی تفاوت نسبت به دین و مجالس ذکر اهل بیت علیهم السلام ممکن است اتفاق افتد و نیازی به دسیسه و هجوم شیاطین ندارد، بنابراین نباید آن را سبک شمرده و در حفظ آن دچار غفلت شویم.
پاورقیها و منابع
۱. فراز خطبه فدکیه: ر.ک: الاحتجاج علی أهل اللجاج، شیخ طبرسی، ج ۱، ص ۹۹ («…وَ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ مَصْلَحَةً لِلْعَامَّةِ…»).
۲. نسبت امر به معروف به جهاد: مشابه این مضامین در حکمت ۳۷۴ نهجالبلاغه و برخی منابع روایی عامه و خاصه در باب کلیدیت امر به معروف ذکر شده است.
۳. مشروط بودن نصرت الهی: اشاره به آیات و روایات متعدد در باب «ان تنصرو الله ینصرکم» و ارتباط آن با اقامه حدود الهی و امر به معروف.
۴. شاهد فقهی و تاریخی شطرنج: اشاره به بحث فقهی تفاوت میان معروف و منکر و اقوال تاریخی منسوب به برخی مصلحان یا فقهای اهل تسنن (همچون شافعی در برخی کتب مناقب یا تاریخ).
۵. «التَّقِيَّةُ دِينِي وَ دِينُ آبَائِي»: ر.ک: الكافي، شیخ کلینی، ج ۲، ص ۲۱۹.
۶. سیره تقیه و ترکنش در زمان امام رضا علیهالسلام: اشاره به مناظرات، احتجاجات و حدیث «سلسلة الذهب» در نیشابور (ر.ک: عیون اخبار الرضا علیهالسلام، شیخ صدوق).
۷. سخنان امیرالمومنین علیهالسلام پیرامون صبر و حفظ اصل دین: اشاره به خطبه شقشقیه (خطبه ۳ نهجالبلاغه) («فصبرت و فی العین قذی و فی الحلق شجا…»).
۸. فراز «وَ الصَّبْرَ مَعُونَةً عَلَى الِاسْتِيجَاب»: ر.ک: الاحتجاج، ج ۱، ص ۱۰۰.
۹. تشبیه جایگاه امام به «قطب آسیاب»: اشاره به فراز مشهوری از خطبه شقشقیه نهجالبلاغه («أَمَا وَ اللَّهِ لَقَدْ تَقَمَّصَهَا فُلَان… وَ إِنَّ قُطْبِي لَيَدُورُ عَلَيَّ…»).
۱۰. «المَعْرُوفُ مَا أَمَرْتُمْ بِهِ…»: فراز برجسته از زیارت مبارکه آل یاسین (ر.ک: الإختصاص، شیخ مفید یا مزار مفید).
۱۱. جریان حاجیان بیولایت و تمثیل باحیوانات: اشاره به روایات مختلف در کتب بصائر الدرجات و الکافی در باب باطن اعمال فاقد ولایت.
۱۲. دستور معصومین علیهمالسلام به ابراز برائت و همراهی با زبان/قلب: اشاره به روایات باب امر به معروف و نهی از منکر و زیارت عاشورا / لعنهای وارده بر ظالمین به اهل بیت علیهمالسلام.
۱۳. حفظ مجالس ذکر اهل بیت علیهمالسلام: توصیههای اخلاقی و کاربردی بزرگان دین در حفظ شعائر و مجالس ماتم و سرور خاندان عصمت و طهارت.









